Logistyka badań klinicznych w Polsce — łańcuch dostaw badanych produktów leczniczych (IMP)
Gdy mówimy o badaniach klinicznych, najczęściej myślimy o protokole, ośrodkach badawczych i pacjentach. Tymczasem o powodzeniu całego projektu w równym stopniu decyduje logistyka — to, czy badany lek dotrze do ośrodka w odpowiedniej temperaturze, z właściwym oznakowaniem i kompletną dokumentacją. Łańcuch dostaw badanych produktów leczniczych podlega tym samym rygorom co obrót lekami dopuszczonymi do sprzedaży, a w wielu punktach jest od niego nawet bardziej wymagający.
Czym są badane produkty lecznicze (IMP)?
Badany produkt leczniczy (ang. Investigational Medicinal Product, IMP) to substancja czynna lub placebo testowane albo używane jako wzorzec w badaniu klinicznym. Pojęcie obejmuje nie tylko sam badany lek, lecz także komparatory oraz produkty stosowane jako tło terapeutyczne. Każda jednostka IMP musi być wytworzona, oznakowana i dystrybuowana zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania (GMP) — w tym z Aneksem 13, który reguluje wytwarzanie badanych produktów leczniczych.
Import i dopuszczenie badanych produktów do Polski
Większość badań prowadzonych w Polsce to projekty międzynarodowe, w których IMP produkowany jest za granicą. Sprowadzenie go do kraju wymaga zezwolenia na import produktów leczniczych oraz zgody wydanej w ramach pozwolenia na badanie kliniczne — od 2022 roku w trybie rozporządzenia CTR (Clinical Trials Regulation 536/2014), z udziałem Urzędu Rejestracji i komisji bioetycznej. Po przyjęciu przesyłki konieczne jest jej zwolnienie przez Osobę Wykwalifikowaną (QP), która potwierdza zgodność każdej serii z dokumentacją badania.
Znakowanie, randomizacja i ślepa próba
Oznakowanie IMP rządzi się własnymi prawami. Etykieta musi zawierać m.in. numer badania, numer serii, kod randomizacyjny i termin ważności, a w badaniach zaślepionych — wyglądać identycznie dla leku badanego, komparatora i placebo, tak aby ani pacjent, ani badacz nie rozpoznali przydzielonej terapii. Dlatego znakowanie i pakowanie badanych produktów powierza się wyspecjalizowanym zakładom z zezwoleniem GMP, które potrafią przygotować zestawy pacjenta (patient kits), obsłużyć wielojęzyczne etykiety i zapewnić pełną identyczność opakowań w ramach ślepej próby.
Transport kontrolowany i przechowywanie
Znaczna część badanych leków to produkty termolabilne, wymagające stałej temperatury 2–8°C, a niekiedy −20°C lub nawet −70°C. Transport kontrolowany oznacza ciągły monitoring temperatury (rejestratory danych), walidowane opakowania chłodnicze oraz procedury na wypadek odchyleń (temperature excursion). Magazyn IMP musi prowadzić ewidencję każdej jednostki w podziale na ośrodki i pacjentów, z zachowaniem pełnej identyfikowalności serii na każdym etapie.
Zwroty, rozliczenie i utylizacja
Po zakończeniu udziału pacjenta niewykorzystane opakowania wracają do magazynu. Rozliczenie IMP (drug accountability) polega na pogodzeniu liczby jednostek wydanych, zużytych i zwróconych — to jeden z najczęściej kontrolowanych elementów podczas audytów i inspekcji. Leki przeterminowane lub zwrócone podlegają udokumentowanej utylizacji, zgodnej z przepisami o odpadach oraz wymogami sponsora badania.
Kto realizuje logistykę IMP w Polsce?
Budowa własnego zaplecza GMP/GDP wyłącznie na potrzeby jednego badania rzadko ma uzasadnienie ekonomiczne. W praktyce obsługa badań klinicznych w warstwie logistycznej obejmuje import IMP, magazynowanie w kontrolowanej temperaturze, dystrybucję do ośrodków, a na końcu zwroty i utylizację — dlatego sponsorzy i organizacje CRO coraz częściej powierzają ją wyspecjalizowanym partnerom. Przykładem firmy łączącej zezwolenia na wytwarzanie i import z infrastrukturą chłodniczą oraz doświadczeniem regulatorowym jest łódzki Medezin, obsługujący zarówno krajowe, jak i międzynarodowe projekty badawcze.