Rewitalizacja to przede wszystkim ludzie. Ogólnopolskie Forum Komitetów Rewitalizacji za nami
Jak sprawić, by głos mieszkańców miał wpływ na zmiany w mieście? Co pomaga członkom komitetów rewitalizacji skutecznie działać, a co ogranicza ich możliwości? Czy niewielkie sąsiedzkie inicjatywy mogą przynosić duże efekty? Między innymi na te pytania szukali odpowiedzi uczestnicy 3. Ogólnopolskiego Forum Komitetów Rewitalizacji, które odbyło się 16 i 17 października w Gdyni. Spotkanie przedstawicieli komitetów i ekspertów z całej Polski było okazją do wymiany doświadczeń i wspólnego poszukiwania rozwiązań.
Po kilkuletniej przerwie Ogólnopolskie Forum Komitetów Rewitalizacji powróciło jako przestrzeń do rozmowy o przyszłości rewitalizacji i roli mieszkańców w kształtowaniu zmian w mieście. Gospodarzem trzeciej edycji wydarzenia była Gdynia, a jego organizatorem Dział Rewitalizacji Laboratorium Innowacji Społecznych.
Bardzo się cieszę, że po kilku latach przerwy udało się powrócić do formuły Forum Komitetów Rewitalizacji i że to właśnie Gdynia mogła być gospodarzem tego spotkania. To doskonała okazja do wymiany doświadczeń, ale też pokazania efektów naszej pracy i ambitnych planów na kolejne lata. Rewitalizacja wciąż bywa sprowadzana do remontów budynków czy modernizacji przestrzeni publicznych. Tymczasem jest to znacznie bardziej złożony proces, którego istotą jest zmiana społeczna, a inwestycje stanowią tylko jeden z jego elementów. W Gdyni od lat staramy się realizować właśnie takie podejście i mamy osiągnięcia, z których jesteśmy dumni i które chcemy dalej rozwijać – mówi Tomasz Augustyniak, wiceprezydent Gdyni.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Przez dwa dni uczestnicy spotykali się w Pomorskim Parku Naukowo-Technologicznym oraz na gdyńskich podobszarach rewitalizacji. Program obejmował panel ekspercki, warsztaty, konsultacje przy stolikach eksperckich, moderowane dyskusje oraz wizyty terenowe. Ważniejsze od gotowych odpowiedzi okazały się jednak pytania, które powracały podczas kolejnych rozmów: jak budować rzeczywisty dialog z mieszkańcami i przekładać społeczne zaangażowanie na konkretne działania?
Komitet, czyli coś więcej niż obowiązek ustawowy
Forum rozpoczęło się panelem „Dokąd zmierza rewitalizacja i gdzie w tym wszystkim jest komitet?”. W rozmowie udział wzięli przedstawiciele Ministerstwa Rozwoju i Technologii (Robert Buciak), Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej (Aleksandra Kułaczkowska), Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego (Magdalena Kaniewska) oraz Instytutu Rozwoju Miast i Regionów (Katarzyna Spadło). Dyskusję prowadziła Agnieszka Jurecka-Fryzowska, kierowniczka Działu Rewitalizacji Laboratorium Innowacji Społecznych.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Komitety rewitalizacji pełnią funkcję opiniodawczo-doradczą i są miejscem dialogu pomiędzy interesariuszami rewitalizacji a samorządem. W praktyce oznacza to możliwość zabierania głosu w sprawach dotyczących planowanych przedsięwzięć i zgłaszania potrzeb lokalnych społeczności. Samo powołanie komitetu nie gwarantuje jednak, że będzie on miał rzeczywisty wpływ na przebieg rewitalizacji.
To właśnie sprawczość, rozumiana jako możliwość inicjowania zmian i skutecznego oddziaływania na decyzje, stała się jednym z najważniejszych tematów Forum.
Podczas warsztatu prowadzonego przez dr Edytę Masierek z Uniwersytetu Łódzkiego i Anetę Chełminiak z Urzędu Miasta Włocławek uczestnicy zastanawiali się, co wzmacnia, a co osłabia działalność komitetów. Wśród czynników sprzyjających skuteczności wskazywano między innymi obecność przedstawicieli władz na posiedzeniach oraz zaangażowanie członków w działania i inicjatywy rewitalizacyjne.
Zwracano jednocześnie uwagę na ryzyko fasadowego traktowania komitetów jako organów, które istnieją przede wszystkim dlatego, że wymagają tego przepisy. Dyskutowano także o proporcjach pomiędzy przedstawicielami instytucji publicznych i strony społecznej oraz o kadencyjności, która z jednej strony umożliwia włączanie nowych osób, a z drugiej może utrudniać zachowanie ciągłości działań.
Ważnym wnioskiem było również spojrzenie na członków komitetów jako ambasadorów rewitalizacji. Osoby te nie tylko opiniują propozycje samorządu, lecz także zbierają potrzeby mieszkańców, przekazują informacje o prowadzonych działaniach i mogą inicjować własne przedsięwzięcia.
Jak być głosem mieszkańców?
O tym, że skuteczny komitet potrzebuje silnego zakorzenienia w lokalnej społeczności, rozmawiano podczas warsztatu prowadzonego przez Rajmunda (Kubę) Rysia z Konsorcjum Projekty Miejskie.
Uczestnicy zastanawiali się, czy członkowie komitetów rzeczywiście reprezentują interesariuszy rewitalizacji i w jaki sposób mogą utrzymywać z nimi stały kontakt. W dyskusji pojawiło się pojęcie „zaplecza komitetu rewitalizacji” – środowiska mieszkańców, organizacji i lokalnych liderów, których potrzeby oraz doświadczenia powinny znajdować odzwierciedlenie w jego pracy.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Samo uczestnictwo w posiedzeniach nie wystarczy. Ważne jest również wychodzenie poza urzędowe sale i tworzenie okazji do bezpośrednich rozmów.
Pomocne mogą być istniejące już miejsca aktywności lokalnej: domy sąsiedzkie, centra aktywności lokalnej czy gdyńskie Przystanie. To właśnie tam, podczas codziennych spotkań i sąsiedzkich rozmów, można najlepiej rozpoznawać potrzeby mieszkańców.
Zwrócono też uwagę, że przedstawiciele lokalnych społeczności często zdobywają wiedzę w mniej formalny sposób – rozmawiając z sąsiadami czy uczestnikami lokalnych wydarzeń. Taki kontakt jest cennym źródłem informacji, choć nie zawsze dostrzeganym przez samorządy.
Wniosek? Komitet powinien być nie tylko gremium, do którego trafiają opinie mieszkańców, ale również aktywnym uczestnikiem lokalnego życia.
Od pomysłu do działania. Sześć mikroprojektów
Jednym z najbardziej praktycznych punktów programu był warsztat „Małe projekty, duży efekt. Jak Komitet Rewitalizacji może inicjować zmiany?”, prowadzony przez Piotra Romańskiego, zastępcę dyrektora Departamentu Rozwoju Regionu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego i członka Komitetu Rewitalizacji Miasta Bochnia.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Przed uczestnikami postawił konkretne zadanie: opracować niewielkie inicjatywy, które można zrealizować w lokalnych społecznościach, nawet bez własnego budżetu komitetu.
Efektem wspólnej pracy było sześć propozycji mikroprojektów. Wśród nich znalazły się pomysły na zagospodarowanie przestrzeni między blokami, stworzenie miejsca aktywności dla młodzieży projektowanego z udziałem samych młodych ludzi, założenie ogrodu społecznego czy organizację sąsiedzkiej potańcówki.
Zaproponowano również inicjatywę „Pożycz szklankę cukru od sąsiada”, której celem jest budowanie relacji i wzmacnianie sąsiedzkiej współpracy.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Na opracowaniu pomysłów się nie skończyło. Uczestnicy określili także pierwsze kroki potrzebne do ich realizacji. Dla jednych będzie to rozmowa z sąsiadami, dla innych spotkanie z przedstawicielami samorządu lub przedstawienie propozycji pozostałym członkom komitetu.
Warsztat pokazał, że sprawczość nie zawsze musi oznaczać realizację dużych inwestycji. Czasem zaczyna się od stworzenia miejsca spotkań, wspólnego wydarzenia czy niewielkiej zmiany w najbliższym otoczeniu.
Dostępność i ekspercka wiedza w służbie rewitalizacji
Osobny warsztat poświęcono dostępności architektoniczno-urbanistycznej i społecznej. Prowadzili go dr hab. inż. arch. Magdalena Rembeza z Politechniki Gdańskiej oraz dr hab. inż. arch. Bartosz Kaźmierczak z Politechniki Poznańskiej, reprezentujący również Stowarzyszenie Forum Rewitalizacji.
Forum Komitetów Rewitalizacji. Na zdjęciu m.in. Maciej Kochanowski, dyrektor LIS w Gdyni (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Punktem wyjścia było pytanie o to, kto może znajdować się w centrum procesu rewitalizacji i jak dostępność może stać się jednym z narzędzi zmiany. To zagadnienie szczególnie istotne w działaniach, które powinny odpowiadać na potrzeby różnych grup mieszkańców, również tych napotykających bariery w korzystaniu z przestrzeni i uczestnictwie w życiu społecznym.
Uzupełnieniem warsztatów były stoliki eksperckie, umożliwiające bezpośrednie konsultacje i rozmowy w mniejszych grupach.
Do dyspozycji uczestników byli Robert Buciak z Ministerstwa Rozwoju i Technologii, dr Ewa Boryczka-Kubiak, Edyta Tomczyk oraz Katarzyna Spadło z Instytutu Rozwoju Miast i Regionów.
Zakres tematyczny był szeroki: od przepisów ustawy o rewitalizacji, zasad działania komitetów i finansowania ich aktywności, przez przygotowywanie oraz ocenę gminnych programów rewitalizacji, po angażowanie mieszkańców, wykorzystywanie lokalnego dziedzictwa i poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań.
Formuła stolików pozwalała uczestnikom zadać szczegółowe pytania i szukać rozwiązań problemów pojawiających się w codziennej pracy.
Różne miasta, podobne wyzwania
Forum stworzyło również przestrzeń do wymiany doświadczeń pomiędzy przedstawicielami dużych, średnich i małych miast oraz gmin wiejskich. Choć skala prowadzonych działań i możliwości organizacyjne samorządów bywają bardzo różne, wiele wyzwań okazało się wspólnych.
Podczas dyskusji moderowanej przez Mariusza Godlejewskiego z Pracowni Zrównoważonego Rozwoju i toruńskiego Komitetu Rewitalizacji uczestnicy poznali przykłady działań z Murowanej Gośliny, Torunia, Stargardu i Gorzowa Wielkopolskiego.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Rozmawiano między innymi o projektowaniu przestrzeni wspólnie z mieszkańcami, organizowaniu posiedzeń komitetów bezpośrednio na obszarach rewitalizacji, angażowaniu lokalnych społeczności przez instytucje kultury oraz inicjatywach poprawiających estetykę przestrzeni publicznej.
Z kolei w grupie dużych miast, której rozmowę moderował Przemysław Kluz z Gdańskiej Fundacji Innowacji Społecznej, dyskutowano o trudnościach wynikających z rozproszenia obszarów rewitalizacji i potrzebie utrzymywania bliskich relacji z lokalnymi społecznościami.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Ważnym tematem było również wspieranie oddolnych inicjatyw, między innymi za pomocą mikrograntów, oraz współpraca pomiędzy wydziałami urzędów. Przywoływano przykłady rozwiązań z Łodzi, Szczecina i innych miast, podkreślając znaczenie nie tylko formalnych procedur, ale również relacji i wzajemnego zaufania.
Przedstawiciele mniejszych samorządów zwracali natomiast uwagę na ograniczone zasoby kadrowe i sytuacje, w których za rewitalizację odpowiada osoba realizująca równolegle wiele innych zadań. Podczas rozmów pojawił się również przykład Węgrowa i Wołomina oraz organizacji wizyt studyjnych dla członków komitetu.
Powracał przy tym jeszcze jeden wątek: potrzeba dostrzegania i doceniania społecznej pracy członków komitetów. Prezentowanie ich osiągnięć, opowiadanie o zrealizowanych przedsięwzięciach i świętowanie kolejnych lat działalności mogą wzmacniać motywację oraz pokazywać mieszkańcom, że za zmianami w mieście stoją konkretni ludzie.
Gdynia jako miejsce wymiany doświadczeń
Podczas sesji podsumowującej do uczestników dołączył Tomasz Augustyniak, wiceprezydent Gdyni, który zwrócił również uwagę na wciąż obecne uproszczone rozumienie rewitalizacji, sprowadzające ją przede wszystkim do remontów i inwestycji w przestrzeni miejskiej.
Na zdjęciu m.in. Tomasz Augustyniak, wiceprezydent Gdyni (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Wiceprezydent podkreślił, że zmiana sposobu myślenia o rewitalizacji wymaga czasu, konsekwencji i zaangażowania wielu środowisk. Nawiązał także do gdyńskich doświadczeń oraz ambitnych planów miasta w perspektywie 2030 roku.
Uczestnicy Forum mogli poznać te doświadczenia również poza salami konferencyjnymi. Drugiego dnia wydarzenia program przewidywał spacery po trzech gdyńskich pod obszarach rewitalizacji: Oksywiu, Witominie oraz osiedlu Zamenhofa-Opata Hackiego na Chyloni.
Forum Komitetów Rewitalizacji (fot. Karolina Misztal-Świderska)
Wizyty obejmowały także centra sąsiedzkie przy ul. Śmidowicza 49, Opata Hackiego 33 i Widnej 2A. Była to okazja do przyjrzenia się temu, jak przedsięwzięcia przestrzenne i społeczne mogą wzajemnie się uzupełniać oraz jaką rolę w procesie rewitalizacji odgrywają miejsca codziennej aktywności mieszkańców.
Forum, które powinno mieć ciąg dalszy
Jednym z najważniejszych wniosków gdyńskiego spotkania była potrzeba regularnej wymiany doświadczeń pomiędzy komitetami rewitalizacji. Uczestnicy podkreślali, że mierzą się z podobnymi problemami, ale często wypracowują różne, warte upowszechniania rozwiązania.
Wśród postulatów pojawiały się dalsze szkolenia, wzmacnianie komunikacji z mieszkańcami, zwiększanie wpływu komitetów na lokalne decyzje i tworzenie przestrzeni do współpracy pomiędzy samorządami.
Na zakończenie padło również pytanie o gospodarza kolejnej edycji Forum. Choć nie wskazano jeszcze miasta, które przejmie organizację wydarzenia, uczestnicy wyrazili nadzieję na kontynuację spotkań.
Więcej informacji o wydarzeniu i jego programie można znaleźć na stronie gdyniaodnowa.pl/fkr2026.
Ogólnopolskie Forum Komitetów Rewitalizacji zostało sfinansowane z budżetu Gminy Miasta Gdyni oraz współfinansowane przez Województwo Pomorskie w ramach projektu „Regiony Rewitalizacji Edycja 3.0”, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (Program Pomoc Techniczna dla Funduszy Europejskich 2021-2027) oraz z budżetu państwa.
Forum Komitetów Rewitalizacji zostało objęte patronatem honorowym prezydent Gdyni Aleksandry Kosiorek, marszałka województwa pomorskiego Mieczysława Struka, patrontami Ministerstwa Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej.
Partnerzy: Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego, Pomorski Park Naukowo-Technologiczny, Instytut Miast i Regionów, Centrum Doradztwa Rewitalizacyjnego IRMiR, Stowarzyszenie Forum Rewitalizacji, Konsorcjum Projekty Miejskie, Pracownia Zrównoważonego Rozwoju, Obszar Metropolitalny Gdańsk Gdynia Sopot, MEVO – Rower Metropolitalny, Gdańska Fundacja Innowacji Społecznej, Gmina Dębica.
Organizator: Laboratorium Innowacji Społecznych, Gdynia OdNowa Rewitalizacja.
