Oto 20. finalistów 21. Nagrody Literackiej GDYNIA
Jak co roku, w finałowej dwudziestce znalazło się po pięć książek w czterech kategoriach: esej, poezja, proza i przekład na język polski. Wytypowano je spośród publikacji napisanych w języku polskim wydanych w ubiegłym roku. Tegoroczne nominacje, choć rozpięte między reportażem przyrodniczym, powieścią eksperymentalną, poematem czy esejem o architekturze, łączy jedno: uporczywe przekonanie, że język nie jest przezroczystym narzędziem opisu, lecz materią, którą trzeba próbować, ugniatać i naginać. Niemal wszędzie powracają tu trzy wielkie tematy – pamięć (zawsze zawodna i fragmentaryczna), ciało (głodne, starzejące się, pożądające) oraz rozpad porządków, po którym pozostaje praca scalania słów w zdania, a zdań w sens.
Esej – między biografią a refleksją
W kategorii eseistycznej znalazły się książki o zaskakująco różnych temperaturach. „,Gęsi odpoczywają na Gotlandii” Szymona Drobniaka (Wydawnictwo Czarne) to napisana z miłością do skrawka bałtyckiej ziemi opowieść ornitologa, botanika i poety w jednej osobie – poemat prozą o Wyspie Szczęśliwej, dziś zagrożonej jednak widmem niszczenia unikalnych siedlisk przez wojskowe manewry. „,Nowoczesność na haju” Michała Herera (Wydawnictwo Krytyki Politycznej) to błyskotliwe trój-studium roli narkotyków w mieszczańskim świecie późnej nowoczesności, prowadzące czytelnika przez Paryż połowy XIX wieku, weimarski i hitlerowski Berlin oraz Amerykę lat sześćdziesiątych. „,Figlarnie” Mai Mozgi-Góreckiej (Wydawnictwo Karakter) z lekkością i znawstwem badają sześć architektonicznych przestrzeni prywatności – od pałacyków Stanisława Augusta po wille Alvaro Aalto – nie fetyszyzując bynajmniej tego, co robimy w ukryciu. „,Obstalunki” Piotra Pazińskiego (Wydawnictwo Austeria) to tom esejów z gatunku krytyki literackiej, gdzie bohaterami wnikliwej lektury autora są dzieła Borgesa, Walsera, Rotha, Sebalda, Bernharda i Lema. Wreszcie ,,Droga w górę i droga w dół” Kamila Piwowarskiego (również Wydawnictwo Austeria) to książka osobna, rozpięta między powieścią, esejem i fikcyjną autobiografią, która czyni właściwym tematem pamięć: zawodną, zapętloną, przesiąkniętą cudzym językiem i literackimi obsesjami.
Poezja – eksperymenty z formą i treścią
Nominacje poetyckie raz po raz dowodzą, że wiersz potrafi być zarazem anegdotą i manifestem. Zestawienie otwiera nominowany do Nagrody już po raz czwarty Darek Foks z tomem „,Z tobą to nawet na festyn pójdę” (Wydawnictwo WBPiCAK). To album poetyckich mikronarracji prosto z pociągów, tramwajów i sal kinowych, w którym czarny humor sąsiaduje z tonami całkiem serio, zwłaszcza gdy mowa o miłości i bliskości. „,Z głębi czasu” Jakuba Głuszaka (Wydawnictwo Wspólny Pokój) buduje z hitów radiowych, sloganów i strzępów rozmów intymną historię dorastania – od Pińczowa po Warszawę czasów transformacji – i kształtowania tożsamości nieheteronormatywnej. „,Solarysze” Marcina Mokrego (Fundacja na rzecz Kultury i Edukacji im. Tymoteusza Karpowicza) to książka-eksperyment, w której awangardowa praca nad rozsypanymi sylabami i morfemami staje się świadectwem łączenia rozpadającego się języka i świata po przeprowadzce z górnośląskiej metropolii na podlaską wieś. „,Jaw” Laury Osińskiej (Biuro Literackie) to z kolei zapis poszukiwania języka zdolnego oddać zmysłową miłość między kobietami, realizującą się w codzienności rozpiętej między snem a najbardziej prozaicznymi czynnościami. Ostatnia z nominacji – ,„Ao Manao” Krzysztofa Pietrali (Wydawnictwo METH) – zaprasza zaś w erudycyjną podróż, w której Daleki Wschód spotyka się z krakowskim Starym Kleparzem, a gęsta siatka intertekstualnych odniesień nakłada się na siatkę geograficzną.
Proza – literackie poszukiwania
Tegoroczne książki nominowane w kategorii proza wystawiają czytelnika na lekturę zarazem czułą i bolesną. „,Ćpun i Głupek” Mateusza Górniaka (Wydawnictwo Convivo) to już trzecia książka autora nominowana do GDYNI. Rozgrywa się w rzeczywistości wykoślawionej, w apokaliptycznym mieście kinderterrorystów i Tirowców, gdzie z biblijnych strzępków autor skleja autentycznie czułą opowieść o trosce i nadziei. „,Rzeczy robione specjalnie” Emilii Konwerskiej (Wydawnictwo ArtRage) to zbiór krótkich, rozpędzonych historyjek, w których wyobraźnia i językowa wirtuozeria stają się strategią oporu wobec norm urody i sprawności. „,Urodziny” Weroniki Murek (Wydawnictwo Czarne) to z kolei precyzyjnie skomponowana powieść zamknięta w ramy dwóch scen urodzin. Śledzi mechanizmy starzenia się i znikania, balansując między grozą, empatią i teatralnością. Debiutanckie „,Trzewia” Aleksandry Paduch (ponownie Wydawnictwo Czarne) czynią bohaterem brzuch – głodny i pełny – splatając historię transformacji przełomu lat 80. i 90. z historią rodzinną w mozaikę słodko-gorzkich mikroscen. ,„Pijaczek” Macieja Sieńczyka (Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej) kreśli zaś niejednoznaczny, podwójny portret: osiedlowego mędrca i nieporadnego alkoholika, jednak historia ta okazuje się przede wszystkim przejmującym pamiętnikiem z okresu dojrzewania.
Przekład – sztuka językowej transformacji
W kategorii przekładu doceniono tłumaczy potrafiących oddać w polszczyźnie najtrudniejsze rytmy oryginałów. Dorota Jovanka Ćirlić w „,Dzieciach” Mileny Marković (Wydawnictwo Warstwy, tłumaczenie z języka serbskiego) znakomicie utrzymuje transowy rytm wersów tej jugosłowiańskiej Szeherezady, przechodzącej płynnie od spraw najintymniejszych do skomplikowanych losów jej ojczyzny. Małgorzata Gralińska w ,„Prima sort” Waltera Kempowskiego (Wydawnictwo ArtRage, tłumaczenie z języka niemieckiego) z premedytacją zachowuje suchość tonu i idiom pamięci rozproszonej, pozwalając wybrzmieć dyskretnej ironii kronikarza niemieckiego doświadczenia historycznego. Sebastian Musielak w „,O” Mikiego Liukkonena (Wydawnictwo Insignis, tłumaczenie z języka fińskiego) z czułością i czujnością oddaje językowy przesyt powieści próbującej pomieścić cały świat w jednym znaku – siedem dni, sto postaci, niezliczone dygresje. Elżbieta Sobolewska w „,A świat trwa” László Krasznahorkaiego (Wydawnictwo Czarne, tłumaczenie z języka węgierskiego) utrzymuje hipnotyczny ton długich, meandrujących zdań ubiegłorocznego noblisty, oddając ich muzykalność, a zarazem nie upraszczając językowego oporu tej prozy rozpadu. Ostatni z nominowanych, Kacper Szpyrka w „,Panu Prezydencie” Miguela Ángela Asturiasa (Państwowy Instytut Wydawniczy, przekład z języka hiszpańskiego), mistrzowsko radzi sobie z gwatemalską odmianą hiszpańszczyzny, prowadząc przez awangardowe rejestry – od minimalistycznej fabuły po rozbuchane, koszmarne wizje.
Literackie święto w Gdyni
Ogłoszenie nazwisk czworga laureatów 21. Nagrody Literackiej GDYNIA nastąpi 28 sierpnia podczas uroczystej gali w gdyńskim Teatrze Muzycznym im. Danuty Baduszkowej. Zwycięzcy w kategoriach esej, poezja, proza i przekład otrzymają charakterystyczne Kostki Literackie oraz nagrody finansowe. Podczas gali przyznane zostaną również cztery rezydencje literackie – po jednej dla nominowanych w każdej z konkursowej kategorii.
Ogłoszenie zwycięzców i wręczenie nagród będą kulminacyjnym punktem dorocznego festiwalu Miasto Słowa, który odbędzie się w Gdyni między 24 a 30 sierpnia. W jego trakcie publiczność będzie miała okazję spotkać się z nominowanymi autorkami i autorami, a także wziąć udział w premierach książkowych i dziesiątkach dyskusji wokół współczesnej polskiej literatury.